Από το κήρυγμα του Αγίου Μάρκου έως τις ενορίες της Αφρικής σήμερα: μια εισαγωγή στα πρόσωπα, τη διδασκαλία, τη λατρεία και την αντοχή της Αλεξανδρινής Εκκλησίας.
Χρόνος ανάγνωσης: 9 λεπτά
Πρόσοψη του ελληνορθόδοξου Καθεδρικού του Ευαγγελισμού στην Αλεξάνδρεια, φωτογραφία του 2005. Πηγή / δημιουργός · Moshirah, 2005· Wikimedia Commons
Η Εκκλησία της Αλεξάνδρειας δέχεται την αρχή της από τον Άγιο Μάρκο τον Απόστολο και Ευαγγελιστή. Αυτή η αποστολική παράδοση μεταφέρθηκε στη λατρεία και τη μνήμη της μέσα στους αιώνες. Ο Ευσέβιος, γράφοντας στις αρχές του τέταρτου αιώνα, καταγράφει ότι ο Μάρκος στάλθηκε στην Αίγυπτο, κήρυξε το Ευαγγέλιο που είχε γράψει και ίδρυσε εκκλησίες στην Αλεξάνδρεια.
Το Πατριαρχείο χρονολογεί παραδοσιακά την ίδρυσή του στο 43 μ.Χ. Ο πατριαρχικός κατάλογος δίνει διαφορετικό χρονικό εύρος για τον Άγιο Μάρκο. Αυτές οι παραδεδομένες χρονολογήσεις τοποθετούν την ίδρυση της Εκκλησίας στην αποστολική εποχή.
Η χριστιανική παιδεία της Αλεξάνδρειας απέκτησε επιρροή μέσα από διδασκάλους που συνέδεαν τη βιβλική ερμηνεία, την πνευματική πειθαρχία και τη διαμόρφωση των πιστών. Ο Ευσέβιος θυμάται τον Πάνταινο και τον Κλήμεντα και περιγράφει τη διδασκαλία του Ωριγένη. Ασχολήθηκαν με την ερμηνεία της Γραφής, τη χριστιανική συνάντηση με τη μεσογειακή παιδεία και την ομολογία της πίστης της Εκκλησίας.
Η Αλεξανδρινή Σχολή διαμορφώθηκε μέσα από διδασκάλους, μαθητές και τη μελέτη της Γραφής. Τα σωζόμενα έργα τους φανερώνουν χριστιανική διανοητική ζωή με αξιοσημείωτο βάθος και εμβέλεια, φέρνοντας τη βιβλική ερμηνεία σε διάλογο με την παιδεία του μεσογειακού κόσμου.
Πηγές: Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία Ε΄.10–11 · Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία ΣΤ΄
Μαρτύριο, ασθένεια και φροντίδα των συνανθρώπων
Η πρώιμη Εκκλησία της Αλεξάνδρειας γνώρισε διωγμό, εμφύλια αναταραχή και επιδημίες. Ήταν εμπειρίες νοικοκυριών και κοινοτήτων μαζί με τους επισκόπους. Ο Ευσέβιος διασώζει επιστολές του Διονυσίου Αλεξανδρείας που ζωντανεύουν ιδιαίτερα αυτόν τον κόσμο: μια πόλη ταραγμένη από βία, λιμό και λοιμό, που όμως ετοιμάζεται να εορτάσει τη χριστιανική εορτή.
Ο Διονύσιος θυμάται πιστούς που επισκέπτονταν ασθενείς, τους περιποιούνταν και δέχονταν οι ίδιοι τον κίνδυνο μόλυνσης. Η διακονία τους δίνει ζωντανή εικόνα της χριστιανικής ζωής στην Αλεξάνδρεια: πίστη που εκφράζεται με δαπανηρή φροντίδα των δοκιμαζόμενων συνανθρώπων. Οι επιστολές διατηρούν τη μνήμη αυτών των χριστιανών μαζί με τους μάρτυρες και διδασκάλους της πόλης.
Πηγές: Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία Ζ΄.21–22
Ο Άγιος Αθανάσιος Αλεξανδρείας κρατά το Ευαγγέλιο και ευλογεί, σε εικόνα του τέλους του 17ου αιώνα από τη Σωζόπολη. Πηγή / δημιουργός · Άγνωστος αγιογράφος, τέλη του 17ου αιώνα, Σωζόπολη· Εθνική Πινακοθήκη Βουλγαρίας· Wikimedia CommonsΟ Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας με αρχιερατικά άμφια, στην εικόνα του Εμμανουήλ Τζάνε του 1654. Πηγή / δημιουργός · Εμμανουήλ Τζάνες, 1654, Μουσείο Αντιβουνιώτισσας· φωτογραφία ChristianeB· Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Η Αλεξάνδρεια και η οικουμενική Εκκλησία
Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος στη Νίκαια το 325 αναγνώρισε ήδη εδραιωμένη ευθύνη της Αλεξάνδρειας. Ο κανόνας 6 επικύρωσε το αρχαίο έθος με το οποίο ο επίσκοπος Αλεξανδρείας ασκούσε εξουσία στην Αίγυπτο, τη Λιβύη και την Πεντάπολη. Ο κανόνας ανήκει σε έναν κόσμο τοπικών εκκλησιών, επισκόπων και μητροπολιτικής τάξης· αποτελεί σημαντική μαρτυρία της θέσης που είχε αποκτήσει η Αλεξάνδρεια.
Από τις αρχαίες ευθύνες της στην Αίγυπτο και τις γειτονικές περιοχές, η αλεξανδρινή έδρα ανέπτυξε ποιμαντική διακονία σε όλη την Αφρική. Ο τίτλος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής εκφράζει αυτή τη διαρκή ιεραποστολική κλήση.
Η διαμάχη που συνδέθηκε με τον Άρειο έφερε την Αλεξάνδρεια στο κέντρο του αγώνα του τέταρτου αιώνα για την ταυτότητα του Υιού του Θεού. Ο Αθανάσιος παρευρέθηκε στη Νίκαια ως διάκονος συνοδεύοντας τον επίσκοπο Αλέξανδρο και έγινε επίσκοπος Αλεξανδρείας το 328. Υπερασπίστηκε την ομολογία ότι ο Υιός μετέχει της θείας φύσεως του Πατρός.
Οι επόμενες δεκαετίες έφεραν αυτοκρατορικές παρεμβάσεις, αντίπαλες εκκλησιαστικές παρατάξεις και κατηγορίες κατά επισκόπων. Ο Αθανάσιος υπέμεινε πέντε εξορίες στη διακονία του. Σε αυτά τα χρόνια συνέχισε να διδάσκει τη νικαιακή πίστη, να γράφει στις εκκλησίες και να φροντίζει συνάξεις που επηρεάζονταν από τη σύγκρουση.
Η έρημος και η πόλη
Ο αιγυπτιακός μοναχισμός είναι ένα ακόμη μεγάλο δώρο της Αλεξάνδρειας στην ευρύτερη Εκκλησία. Στον Βίο του Αντωνίου, ο Αθανάσιος παρουσιάζει ζωή διαμορφωμένη από το Ευαγγέλιο, την αποταγή, την προσευχή, την εργασία και την πνευματική διάκριση. Η βιογραφία απευθύνεται σε αναγνώστες πέρα από την Αίγυπτο και προσφέρει τον Αντώνιο ως πρότυπο. Δείχνει πώς η μαρτυρία της ερήμου ταξίδευε πολύ πέρα από τον τόπο όπου ζούσε ένας μοναχός.
Ο Παχώμιος έδωσε ιδιαίτερη μορφή σε κοινή μοναστική ζωή, οργανωμένη σε κοινότητα. Δίπλα στη μοναξιά του ερημίτη, αυτές οι κοινότητες έθεσαν την κοινή προσευχή, την εργασία και την αμοιβαία ευθύνη στο κέντρο της αναζήτησης αγιότητας. Ο αιγυπτιακός χριστιανισμός προσέφερε στην ευρύτερη Εκκλησία διαρκή κληρονομιά θεολογίας και ασκητικής ζωής.
Πηγές: Αθανάσιος, Βίος του Αντωνίου
Ο Άγιος Μάρκος ο Ευαγγελιστής καθισμένος με το Ευαγγέλιό του, στην εικόνα του Εμμανουήλ Τζάνε του 1657. Πηγή / δημιουργός · Εμμανουήλ Τζάνες, 1657· Μουσείο Μπενάκη / Google Art Project· Wikimedia Commons
Ο Κύριλλος και η ενότητα του ενανθρωπήσαντος Κυρίου
Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας είναι αχώριστος από τη Σύνοδο της Εφέσου το 431. Στις επιστολές προς τον Νεστόριο, που έγιναν δεκτές στις πράξεις της συνόδου, επέμεινε ότι ο αιώνιος Λόγος έγινε αληθινά άνθρωπος. Η χρήση του τίτλου Θεοτόκος για την Παρθένο Μαρία ακολουθεί αυτή την ομολογία: εκείνος που γεννήθηκε από αυτήν είναι ο ίδιος θείος Υιός που έγινε άνθρωπος για τη σωτηρία μας.
Ο τίτλος στρέφει επομένως την προσοχή στον Χριστό, ενώ τιμά τη μητέρα Του. Τα έργα του Κυρίλλου δείχνουν τον δεσμό ανάμεσα στην ακριβή θεολογική γλώσσα και στη λατρεία της Εκκλησίας. Όσα λένε οι χριστιανοί για τον Χριστό καθορίζουν πώς προσεύχονται, ομολογούν την Ενανθρώπηση και κατανοούν τη σωτηρία που προσφέρει.
Πηγές: Σύνοδος Εφέσου (431), Πράξεις και επιστολές Κυρίλλου
Η Χαλκηδόνα και μια διαιρεμένη κληρονομιά
Η Σύνοδος της Χαλκηδόνος το 451 ομολόγησε τον ένα Χριστό σε δύο φύσεις και καθαίρεσε τον Διόσκορο Αλεξανδρείας. Η αποδοχή της συνόδου έγινε βαθιά και διαρκής διαίρεση. Το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο ανήκει στην Ανατολική Ορθόδοξη, χαλκηδόνια κοινωνία· η Κοπτική Ορθόδοξη Εκκλησία ανήκει στην κοινωνία των Προχαλκηδονίων Εκκλησιών και δεν δέχθηκε τη Χαλκηδόνα.
Μετά τη σύνοδο ακολούθησαν αντίπαλες εκλογές, αυτοκρατορικές παρεμβάσεις, εξορίες και προσπάθειες επανένωσης. Οι διαιρέσεις οδήγησαν σταδιακά σε ξεχωριστές πατριαρχικές διαδοχές. Η προγενέστερη αλεξανδρινή κληρονομιά, μαζί με τη μαρτυρία του Αγίου Μάρκου, του Αθανασίου και του Κυρίλλου, συνεχίζει να τιμάται και από τις δύο Εκκλησίες.
Πηγές: Σύνοδος Χαλκηδόνος (451), Όρος και Πράξεις · Ευάγριος Σχολαστικός, Εκκλησιαστική Ιστορία Γ΄.4, 6, 11–14
Επιβίωση μέσα στις πολιτικές αλλαγές
Ο έβδομος αιώνας έφερε βαθιές πολιτικές αλλαγές και νέες συνθήκες για την Αλεξανδρινή Εκκλησία. Ο κατάλογος του Πατριαρχείου καταγράφει περίοδο διοίκησης από τοποτηρητές μεταξύ 652 και 727. Επισκοπικοί εκπρόσωποι διατήρησαν την εκκλησιαστική ζωή σε εποχή της οποίας η χρονολογία σώζεται αποσπασματικά.
Τα συνοδικά αρχεία και οι πατριαρχικοί κατάλογοι διασώζουν ονόματα επισκόπων και εκπροσώπων αυτών των αιώνων. Το συνοδευτικό μητρώο διαδοχής συγκεντρώνει αυτές τις καταγραφές, με χρονολογικές σημειώσεις για περιόδους όπου οι σωζόμενες ημερομηνίες είναι ελλιπείς.
Η Πατριαρχική Βιβλιοθήκη προσφέρει διαφορετική διαδρομή προς τη μεσαιωνική Εκκλησία. Η θεσμική ιστορία της αναδεικνύει σημειώσεις κυριότητας χειρογράφων και δωρεές που συνέδεαν την Αλεξάνδρεια με άλλα κέντρα ορθόδοξης ζωής. Τα βιβλία μεταφέρονταν, φυλάσσονταν, διαβάζονταν και προσφέρονταν στην Εκκλησία ως διαρκή αποκτήματα.
Η Πατριαρχική Βιβλιοθήκη διατηρεί χριστιανικά χειρόγραφα και έντυπα που συγκεντρώθηκαν επί γενιές. Απογραφή επί Παρθενίου Β΄ το 1796 κατέγραψε 287 χειρόγραφα και 1.877 έντυπα βιβλία. Η συντήρηση και η καταλογογράφηση διατηρούν τη συλλογή ως τόπο συνάντησης με τη θεολογική και λογοτεχνική κληρονομιά της Εκκλησίας.
Οι πατριάρχες της πρώιμης νεότερης εποχής εργάζονταν σε δίκτυα πέρα από την Αίγυπτο. Ο Μελέτιος Πηγάς ασχολήθηκε με ευρύτερα ορθόδοξα ζητήματα και συμμετείχε στη σύνοδο της Κωνσταντινούπολης του 1593 για την αναγνώριση του Ρωσικού Πατριαρχείου. Ο διάδοχός του στην Αλεξάνδρεια, Κύριλλος Λούκαρις, έγινε αργότερα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Ο Μητροφάνης Κριτόπουλος μνημονεύεται για τη λόγια αλληλογραφία του.
Η ιστορία του θρόνου περιλαμβάνει τοπικό ποιμαντικό έργο, σχέσεις σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο, αμφισβητούμενες εκλογές και αλλαγές αξιώματος. Ακόμη και σε περιόδους υλικής δυσχέρειας, αλεξανδρινοί εκκλησιαστικοί άνδρες συμμετείχαν σε θεολογικές και εκκλησιαστικές συζητήσεις πολύ πέρα από την πόλη τους.
Η ανάπτυξη των ορθόδοξων κοινοτήτων στην Αίγυπτο τον δέκατο ένατο αιώνα στήριξε ναούς, σχολεία και ιδρύματα φροντίδας. Ο Ιερόθεος Β΄ θεμελίωσε τον ναό του Ευαγγελισμού στην Αλεξάνδρεια το 1847 και τον εγκαινίασε το 1856. Το κτίριο πρόσφερε στην κοινότητα μεγάλο χώρο λατρείας και συνδέθηκε στενά με την πατριαρχική ζωή.
Ο Ιερόθεος ίδρυσε επίσης σχολείο θηλέων και στήριξε την κατάρτιση του κλήρου. Η λατρεία, η εκπαίδευση και η κοινοτική ευθύνη αποτελούσαν συνδεδεμένα μέρη της ορθόδοξης ζωής στην Αλεξάνδρεια.
Τον εικοστό αιώνα η διακονία του Πατριαρχείου επεκτάθηκε όλο και περισσότερο σε όλη την ήπειρο. Οι επίσημες βιογραφίες συνδέουν τον Χριστόφορο Β΄ με τη συγκρότηση των μητροπολιτικών εδρών Ειρηνουπόλεως, Κεντρώας Αφρικής και Άκκρας και τον Νικόλαο ΣΤ΄ με περαιτέρω οργάνωση και χειροτονίες Αφρικανών επισκόπων.
Αυτή η επέκταση έφερε την αρχαία αλεξανδρινή κληρονομιά σε νέες γλώσσες, κοινότητες και ποιμαντικά περιβάλλοντα. Την αφρικανική Εκκλησία τη συναντούμε στους ανθρώπους που δέχονται και ζουν την πίστη: κληρικούς και λαϊκούς, οικογένειες και εκπαιδευτικούς, μοναχούς και όσους υπηρετούν τον πλησίον. Η ιστορία της συνεχίζεται όπου κηρύσσεται το Ευαγγέλιο και τελείται η Ευχαριστία.
Η Ιερά Σύνοδος εξέλεξε τον Θεόδωρο Β΄ στις 9 Οκτωβρίου 2004, μετά τον αιφνίδιο θάνατο του Πέτρου Ζ΄. Η ενθρόνισή του έγινε στον Καθεδρικό του Ευαγγελισμού στις 24 Οκτωβρίου. Πριν γίνει πατριάρχης υπηρέτησε στο Καμερούν και τη Ζιμπάμπουε, εμπειρία που έθεσε την αφρικανική ποιμαντική και ιεραποστολική εργασία κοντά στο κέντρο της διακονίας του.
Η επίσημη βιογραφία του Πατριαρχείου καταγράφει την ίδρυση εκκλησιαστικών επαρχιών, την κατάρτιση κληρικών, περιοδείες στην Αφρική και την αποκατάσταση ιστορικών ιδρυμάτων στην Αίγυπτο. Είναι σύγχρονες εκφράσεις ευθύνης που φέρει μια αρχαία έδρα. Η ιστορία είναι παρούσα σε αυτή τη διακονία με τη διδασκαλία, τη λατρεία και την προσφορά, μαζί με τα πολύτιμα κτίρια και χειρόγραφα.
Η Πατριαρχική Ακαδημία Αγίου Αθανασίου επαναλειτούργησε στη Μονή του Αγίου Σάββα το ακαδημαϊκό έτος 2007–2008. Το Πατριαρχείο περιγράφει διετή φοίτηση για σπουδαστές αφρικανικών χωρών με υποτροφίες. Μαζί με τη θεολογία, τα αναφερόμενα μαθήματα περιλαμβάνουν νοσηλευτική, γεωργία, πληροφορική, εκπαίδευση και ελληνικά.
Ο συνδυασμός είναι αποκαλυπτικός. Η κατάρτιση ανθρώπων για το έργο της Εκκλησίας περιλαμβάνει την ικανότητά τους να διδάσκουν, να φροντίζουν και να ανταποκρίνονται σε πρακτικές ανάγκες. Η αρχαία αλεξανδρινή μέριμνα για μάθηση μπορεί έτσι να μελετηθεί μαζί με τη σημερινή δέσμευση προετοιμασίας ανθρώπων για διακονία στις δικές τους κοινότητες.
